Sijbren Otto - Catalysis of Diels-Alder Reactions in Water
In dit proefschrift staat één bepaalde chemische reactie centraal: de Diels-Alderreactie. Deze reactie dankt zijn naam aan de ontdekkers ervan, twee Duitse chemici: Otto Diels en Kurt Alder, die hiervoor in 1950 zijn beloond met de Nobelprijs. Het toekennen van de Nobelprijs geeft al aan dat het hier gaat om een belangrijke reactie. De Diels-Alderreactie vindt ook nu nog uitgebreid toepassing in de dagelijkse praktijk van de scheikunde, onder andere in de bereiding van talrijke medicijnen.
Hoewel de Diels-Alderreactie al bijna een eeuw bekend is, wordt er nog steeds veel onderzoek aan gedaan. De aandacht richt zich tegenwoordig met name op het vinden van methoden die het gebruik van deze reactie vergemakkelijken. Met vergemakkelijken wordt bedoeld het verkorten van de tijd die nodig is voor de volledige omzetting in het reactieproduct (het verhogen van de reactiesnelheid dus). Daarnaast is het van groot belang om de vorming van ongewenste bijproducten tegen te gaan. Deze bijproducten verontreinigen de gewenste stof die door de Diels-Alderreactie wordt geproduceerd en dienen na afloop van de reactie van de gewenste stof te worden gescheiden. Dit is vaak een lastige, kostbare en tijdrovende aangelegenheid. Het is dus van groot belang om tijdens de Diels-Alderreactie zo weinig mogelijk bijproducten te vormen. Met andere woorden, de selectiviteit van de reactie voor het gewenste product dient zo hoog mogelijk te zijn.
Het onderzoek, zoals dat beschreven is in dit proefschrift, had als doel methoden te vinden om de selectiviteit en de reactiesnelheid, twee belangrijke aspecten van de Diels-Alderreactie, te vergroten. Op beide aspecten zal dadelijk nader ingegaan worden.
Het onderzoek richtte zich vooral op het gebruik van water als oplosmiddel. Het was al een aantal jaren bekend dat juist water een gunstig effect heeft op zowel snelheid als selectiviteit van Diels-Alderreacties. Bovendien biedt het gebruik van water als oplosmiddel enkele belangrijke bijkomende voordelen. Binnen de chemie, zowel in de industrie als binnen de universiteit, tekent zich een ontwikkeling af in de richting van minder milieubelastende processen. Zo komt het gebruik van organische oplosmiddelen steeds meer onder druk te staan. Water vormt een milieuvriendelijk alternatief, dat, door de lage kostprijs, ook economisch aantrekkelijk is. Het is dan ook van belang om te weten to or te (in the editors’ view) komen voor welke chemische reacties water als oplosmiddel gebruikt kan worden. Het onderzoek dat is beschreven in dit proefschrift hoopt hieraan een bijdrage te leveren.
Vergroten van de reactiesnelheid
Het was uit de literatuur bekend dat Diels-Alderreacties sneller verlopen in aanwezigheid van een katalysator. Hoe dit in zijn werk gaat is schematisch weergegeven in de linker helft van Figuur 1. Hierin is een Diels-Alderreactie weergegeven tussen molekuul A en molekuul B die leidt tot de vorming van product P. Molekuul B is toegerust met een "handje" dat een katalysatordeeltje (vaak een metaal deeltje) kan "vastpakken". Wanneer het handje geen katalysatordeeltje heeft vastgepakt verloopt de Diels-Alderreactie langzaam. Wanneer er wel een katalysator wordt toegevoegd en vastgepakt wordt, verandert er iets (de electronenverdeling, om precies te zijn) in molekuul B, waardoor de Diels-Alderreactie veel sneller verloopt. De rechter helft laat zien hoe dit proces wordt weergegeven in chemische structuren.
Figuur 1
Daarnaast was het uit de literatuur bekend dat, wanneer water wordt gebruikt als oplosmiddel voor de Diels-Alderreactie, dit een gunstig effect heeft op de reactiesnelheid. In extreme gevallen kan de reactie in water tot 12.800 keer sneller verlopen dan in een organisch oplosmiddel. Het grote effect van water op de snelheid van de Diels-Alderreactie wordt voor een belangrijk deel veroorzaakt door het feit dat watermolekulen als katalysator kunnen optreden. Hierbij dient wel opgemerkt te worden dat watermolekulen zwakkere katalysatoren zijn dan de metaaliondeeltjes die meestal als katalysator worden gebruikt. Een tweede oorzaak van de versnelling van Diels-Alderreacties in water heeft te maken met het feit dat de meeste stoffen, die Diels-Alderreacties kunnen aangaan, weinig affiniteit hebben voor water. Wanneer deze molekulen (we zullen ze weer A en B noemen) de gelegenheid wordt geboden hun contactoppervlak met het omringende water te verkleinen, zullen ze daar "dankbaar" gebruik van maken. De Diels-Alderreactie biedt deze gelegenheid. A en B worden als het ware bijeen gedreven, waardoor ze gemakkelijker een chemische reactie kunnen aangaan. Dit is vergelijkbaar met het gedrag van twee oliedruppels in water. Ook deze zullen elkaar opzoeken en versmelten tot één druppel. Dit samendrijven van A en B gebeurt in organische oplosmiddelen niet, of in veel geringere mate, zodat de reactiesnelheid in organische oplosmiddelen kleiner is dan in water. Samenvattend waren er aan het begin van het onderzoek twee efficiënte manieren bekend om de snelheid van Diels-Alderreacties op te voeren: door het toevoegen van een katalysator en door water te gebruiken als oplosmiddel. Vreemd genoeg was nog niemand op het idee gekomen om te onderzoeken of deze twee methoden ook gecombineerd zouden kunnen worden. Dit zou tot een zeer grote toename van de reactiesnelheid kunnen leiden. Het eerste doel was dan ook het onderzoeken van het effect van katalysatoren op Diels-Alderreacties in water.
Figuur 2
Het vinden van een Diels-Alderreactie die in water wordt gekatalyseerd, bleek echter niet eenvoudig. Daar waar in een organisch oplosmiddel het handje van molekuul B goed in staat is om een katalysator beet te pakken, bleek al vrij snel dat dit in water veel moeilijker en misschien zelfs wel onmogelijk is. Dit is toe te schrijven aan twee karakteristieken van water. Allereerst, zoals al eerder gezegd, is water zelf een (niet erg efficiënte) katalysator. Dat wil zeggen, het handje pakt ook graag een watermolekuul vast. Aangezien water het oplosmiddel is, zijn er veel meer watermolekulen dan katalysatormolekulen, met als gevolg dat het handje het grootste deel van de tijd een watermolekuul beet heeft. Bovendien hebben de watermolekulen de neiging om nogal stevig aan de katalysatordeeltjes te hechten. Het handje van molekuul B is niet "sterk" genoeg om deze watermolekulen van de katalysator te verwijderen.
Kortom, katalyse van Diels-Alderreacties in water met stoffen met maar één handje lijkt geen haalbare kaart. Echter, wanneer er twee handjes aan molekuul B gezet worden, zijn deze handjes samen wél in staat om een katalysatordeeltje in plaats van een watermolekuul vast te pakken. Figuur 2 geeft dit schematisch weer. De rechter helft van Figuur 2 laat een molekuul zien dat twee handjes bevat (een zuurstof- en een stikstofatoom) die samen een katalysatordeeltje (in dit geval een koperion) binden. Dit molekuul neemt een centrale plaats in in dit proefschrift.
In eerste instantie is de snelheid van de Diels-Alderreactie van dit molekuul (B2) met molekuul A2 (zie Figuur 3) bepaald in organische oplosmiddelen en in water, zonder en met katalysator. Bij de bepaling van de reactiesnelheid wordt gebruik gemaakt van het feit dat B2 gekleurd is, terwijl product P2 kleurloos is. De snelheid waarmee de kleur van het reactiemengsel verdwijnt is een maat voor de snelheid waarmee de reactie plaatsvindt.
Figuur 3
Tabel 1. Halfwaardetijden voor de Diels-Alderreactie van B2 met A2 onder verschillende omstandigheden
| oplosmiddel | katalysator | halfwaardetijda |
|---|---|---|
| organisch - acetonitril | geen | 1.6 jaar |
| organisch - ethanol | geen | 7 maand |
| water | geen | 48 uur |
| water met micellen | geen | 53 - 58 uur |
| organisch - acetonitril | koperionen | 5 min. |
| organisch - ethanol | koperionen | 15 min. |
| water | koperionen | 4 min. |
| water met micellenb | koperionen | 28 sec. |
a Tijd nodig om de reactie voor 50 % te laten verlopen. b Micellen van natriumdodecylsulfaat (SDS)
De belangrijkste resultaten van de snelheidsmetingen zijn samengevat in Tabel 1. Onder bepaalde condities doet de reactie zonder katalysator in het organische oplosmiddel acetonitril er 1.5 jaar over om voor 50% te verlopen. Onder dezelfde condities is de reactie in water zonder katalysator binnen 2 dagen voor de helft klaar. Wanneer koperionen als katalysator aan water worden toegevoegd, is de Diels-Alderreactie al binnen 4 minuten voor de helft verlopen. Dit geeft duidelijk aan dat het gebruik van een katalysator in water kan leiden tot een enorme toename van de snelheid.
Naast metaaliondeeltjes als katalysatoren, is ook de invloed van micellen op de reactiesnelheid bestudeerd. Uit Tabel 1 blijkt dat de reactie het snelst verloopt in aanwezigheid van zowel katalysator als micellen.
Om dit te kunnen begrijpen is enig inzicht in de eigenschappen van micellen vereist. Micellen zijn opgebouwd uit zeepmolekulen. Het speciale van zeepmolekulen is dat deze bestaan uit twee delen (een kop en een staart) met nogal verschillende eigenschappen. De kop heeft een grote affiniteit voor water, terwijl de staart juist het contact met water vermijdt. In water hebben de staarten dan ook de neiging om samen te klonteren. De koppen voorkomen dat dit leidt tot de vorming van één grote druppel. In plaats daarvan worden een groot aantal zeer kleine druppeltjes (micellen) gevormd. De structuur van een micel is schematisch weergegeven in Figuur 4.
Figuur 4
Eén van de bijzondere eigenschappen van micellen is het feit dat ze in staat zijn allerlei verbindingen die slecht in water oplossen aan zich te binden. Hierop berust bijvoorbeeld de waswerking van zeep. Micellen blijken ook in staat tot het binden van de molekulen A en B die de Diels-Alderreactie met elkaar aangaan. Op grond hiervan was te verwachten dat de Diels-Alderreactie sneller zou verlopen in aanwezigheid van micellen. Micellen zouden immers de reactanten bij elkaar brengen. Een significante versnelling van een Diels-Alderreactie door de aanwezigheid van micellen was echter nog nooit waargenomen. Ook uit de gegevens in Tabel 1 blijkt dat, wanneer micellen worden toegevoegd aan water (in afwezigheid van een katalysator), dit slechts een klein effect heeft op de snelheid van de Diels-Alderreactie. De beperkte literatuur over dit onderwerp bood hiervoor nog geen goede verklaring.
Studies, zoals die beschreven zijn in Hoofdstuk 5 van dit proefschrift, wijzen er echter op, dat micellen de molekulen A2 en B2 op verschillende plaatsen opnemen. A2 bevindt zich voornamelijk midden in het micel, terwijl B2 de voorkeur geeft aan de buitenkant. Het is dan ook niet verwonderlijk dat micellen de Diels-Alderreactie niet versnellen.
Wanneer er echter een katalysator aan de miceloplossing wordt toegevoegd, dan kan dit veranderen. Uit Tabel 1 blijkt duidelijk dat er in aanwezigheid van SDS micellen samen met een katalysator een zeer snelle Diels-Alderreactie kan optreden. In 33 seconden is de helft van de reactie verlopen. Voorwaarde is wel dat het type micel slim wordt gekozen. Van groot belang daarbij is de aard van de kopgroep. Wanneer ervoor gezorgd wordt dat deze een negatieve lading draagt (zoals in de SDS micellen), dan worden de positief geladen katalysatordeeltjes hierdoor aangetrokken en zullen deze zich ophopen in de buurt van de kopgroepen aan de buitenkant van het micel. Aangezien ook molekuul B2 een voorkeur heeft voor de buitenkant van het micel, is de binding van de katalysator aan B2 zeer efficiënt. Ondanks het feit dat de molekulen A2 zich nog steeds voornamelijk binnenin het micel bevinden, leidt de aanwezigheid van SDS micellen in combinatie met katalysatordeeltjes tot een enorme versnelling van de Diels-Alderreactie. Vergeleken met de reactie zonder katalysator leidt dit tot een toename in snelheid met een factor 1.8 miljoen! Een dergelijke versnelling kan zich meten met het katalytisch effect van enzymen, de paradepaardjes onder de katalysatoren.
Een grote beperking van het gebruik van water als oplosmiddel voor gekatalyseerde Diels-Alderreacties is het feit dat er naar alle waarschijnlijkheid twee "handjes" nodig zijn om tot katalyse te kunnen komen. Hieraan valt wel een mouw te passen, wanneer men een aantal extra chemische reacties uitvoert, waarin eerst een tweede handje aan het molekuul B wordt gezet, daarna de gekatalyseerde Diels-Alderreactie wordt uitgevoerd en tot slot het tweede handje weer wordt verwijderd. Hoofdstuk 4 van dit proefschrift beschrijft een dergelijke aanpak.
Verbeteren van de selectiviteit
Een tweede doel van het onderzoek was het verbeteren van de selectiviteit van de Diels-Alderreactie. De vorming van ongewenste bijproducten dient zo veel mogelijk te worden voorkomen.
In de eerste plaats gaat het daarbij om producten die gevormd worden door andere reacties die zich tegelijk met de gewenste Diels-Alderreactie voltrekken. Wanneer de Diels-Alderreactie van B2 met A2 in water wordt uitgevoerd, onder invloed van een katalysator, is dit proces zo snel, dat andere ongewenste reacties weinig tijd hebben om een significante hoeveelheid bijproducten te genereren. In organische oplosmiddelen duurt de reactie langer, waardoor er meer tijd is voor de vorming van deze bijproducten.
Ten tweede kunnen er tijdens de Diels-Alderreactie meerdere producten worden gevormd. Voor de specifieke Diels-Alderreactie die in dit proefschrift uitgebreid is bestudeerd, worden er maar liefst vier verschillende producten gevormd. Deze producten lijken erg op elkaar. Ze zijn opgebouwd uit precies hetzelfde aantal koolstof-, waterstof-, zuurstof- en stikstofatomen. Het enige verschil tussen deze verbindingen is hun ruimtelijke opbouw. De vier verschillende producten kunnen worden onderverdeeld in twee "endo" en twee "exo" producten (zie Figuur 5). Onder invloed van koperionen als katalysator bleek dat de Diels-Alderreactie in water voor 93% de twee endoproducten opleverde en maar voor 7% de exoproducten. We hebben ons in het onderzoek dan ook verder geconcentreerd op de endoproducten.
De twee endoproducten verschillen van elkaar in het feit dat ze elkaars spiegelbeelden zijn, net als een linkerhand het spiegelbeeld is van een rechterhand. Een groot deel van de eigenschappen van de twee spiegelbeeldproducten zijn identiek, net als de eigenschappen van linker- en rechterhanden. Een linkerhand is in principe net zo geschikt voor het oppakken van bijvoorbeeld een tennisbal als een rechterhand. Dit wordt echter anders wanneer het gaat om het hanteren van asymmetrische zaken zoals bijvoorbeeld handschoenen. Dit geldt ook voor chemische verbindingen die elkaars spiegelbeeld zijn. Ten opzichte van andere asymmetrische verbindingen zullen de twee spiegelbeelden zich wezenlijk anders gaan gedragen.
Dit is in het verleden pijnlijk duidelijk geworden in het geval van softenon. Ook deze verbinding komt in twee spiegelbeeldvormen voor en werd als 50:50 mengsel als medicijn voorgeschreven. Nu bestaan de meeste verbindingen in het menselijk lichaam voornamelijk uit één spiegelbeeldvorm (een kast vol met, bijvoorbeeld, alleen maar linker handschoenen). Dit heeft als gevolg dat de ene spiegelbeeldvorm van een medicijn vaak een heel andere uitwerking heeft dan de andere. In het geval van softenon had de ene vorm het gewenste effect als kalmeringsmiddel, terwijl de andere vorm leidde tot misvormde baby’s.
Figuur 5
Voor bepaalde toepassingen is het dus van groot belang dat er maar één spiegelbeeldvorm wordt gebruikt. Omdat beide spiegelbeeldvormen zo erg op elkaar lijken, worden tijdens de meeste chemische reacties 50:50 mengsels van beide vormen geproduceerd. Na de reactie moeten deze dan van elkaar gescheiden worden. Dit is vaak lastig en vooral erg duur. Het zou dan ook beter zijn wanneer er maar één spiegelbeeld gevormd wordt. Hierbij komt weer de katalysator om de hoek kijken. Wanneer de katalysator een "handschoen"-karakter heeft, dan kunnen de "vingers" van de chemische reactie zo gepositioneerd worden dat er, bijvoorbeeld, alleen maar "rechterhanden" geproduceerd worden.
Bij de aanvang van het onderzoek waren er al een groot aantal van dit soort "handschoen"-katalysatoren bekend. Deze zijn echter alleen effectief in organische oplosmiddelen. In water waren er van het type katalysatoren dat actief is in de Diels-Alderreactie geen voorbeelden bekend die leidden tot de vorming van, bij voorkeur, één van de spiegelbeelden.
In de loop van het onderzoek zijn we een katalysator op het spoor gekomen die wel zijn “handschoen”-activiteit behoudt in water. Het bleek zelfs dat de Diels-Alderreactie van B2 met A2 in aanwezigheid van deze katalysator in water een veel grotere voorkeur laat zien voor de vorming van één spiegelbeeldvorm van het product dan in organische oplosmiddelen. De succesvolle katalysator bestaat uit het al eerder genoemde koperion, met daaraan gekoppeld één spiegelbeeldvorm van een α-aminozuur1.
Nabeschouwing
Na afloop van vier jaar onderzoek rijst natuurlijk de vraag: "Wat hebben we geleerd?". Zij die de wetenschap vanuit een wat breder perspectief benaderen, zullen ook vragen: "En wat kun je ermee?". Om met de eerste vraag te beginnen: het onderzoek heeft de vragen die voor aanvang gesteld waren op bevredigende wijze beantwoord. Katalyse van Diels-Alderreacties in water is mogelijk en kan leiden tot een dramatische toename van de reactiesnelheid. Bovendien hebben we (voor het eerst) waargenomen dat water een gunstig effect kan hebben op de voorkeur voor één spiegelbeeldvorm.
Wat kun je daar dan mee? In de eerste plaats is het nuttig om inzicht te hebben in de mogelijkheden en onmogelijkheden met betrekking tot het overschakelen van organische oplosmiddelen op water als oplosmiddel.
Belangrijker echter, is de ontdekking van het gunstige effect van water op de voorkeur voor één spiegelbeeldvorm van het Diels-Alderproduct. Dit zou best wel eens een belangrijke stap voorwaarts kunnen zijn. Er zijn namelijk goede aanwijzingen dat niet alleen de Diels-Alderreactie, maar ook andere reacties in dit opzicht een gunstig effect van water kunnen ondervinden. Dit kan bijdragen aan, bijvoorbeeld, een efficiëntere productie van medicijnen.
1 α-Aminozuren vormen overigens ook de bouwstenen van de meest efficiënte katalysatoren die er zijn, de enzymen.